Vài cảm nghĩ về bài Invictus

Gần đây, Lý hữu Phước đã viết một bài bàn luận về bài thơ Invictus rất hay của William Ernest Henley trên "lasanmossard.org". Tôi đọc đi đọc lại bài này của Phước mà không thấy chán, cứ thích đọc hoài. Bài thơ hùng hồn, đầy sức mạnh của Henley được Phước dịch thông suốt, sát nghĩa và rất nên thơ!

Nhưng tại sao bài thơ Invictus này lại thu hút người đọc như vậy? Theo tôi nghĩ, bài này có sự hấp dẫn cho người đọc là vì hai lý do:

Trong bài, Lý Hữu Phước đã nêu lên lý do thứ nhất, đó là có hai nhân vật nổi danh trên thế giới, đã nhờ bài thơ này mà vượt qua nhiều khó khăn khi chiến đấu trên chính trường của họ: Nelson Mandela và Aung San 1).

Khi đọc bài dịch của Lý Hữu Phước, tôi lại liên tưởng tới hai nhân vật nổi tiếng khác, tuy không có quan hệ trực tiếp, nhưng có tâm hồn rất gần với bài thơ Invictus. Một người là Mohandas Karamchand Gandhi, còn gọi là Mahatma Gandhi 2) (* 2. Oct.1869 ; † 30. Jan.1948). Người kia là Martin Luther King Jr. (* 15. Jan.1929 ; † 4. April 1968).

Nói đến hai nhân vật đặc sắc trong lịch sử này, ngoài cái tinh thần bất khuất, bất phục ra, ta phải nhắc đến cái triết lý trong cuộc đấu tranh của họ, đó là cái gọi là civil disobedience / ziviler Ungehorsam, hay là “bất phục tùng dân sự” 3), kết hợp với tư tưởng “chống đối bất bạo động” (non-violent resistance / gewaltfreier Widerstand). Mahatma Gandhi (“Strength does not come from physical capacity. It comes from an indomitable will”) đã đem cho Ấn Độ nền độc lập, Martin Luther King Jr. (“I’ve been to the mountaintop. And I don’t mind… I’m not worry about anything”) đã đem cho người da mầu của nước Mỹ quyền bình đẳng. Âu cũng từ cái ý chí sắt đá của họ, quyết tâm bất phục bạo quyền, chỉ nghe theo lương tâm của mình để định hướng đi. Mặc dầu bị đàn áp tù tội, họ chỉ dùng sự chống đối tiêu cực, bất bạo động rồi đi tới thành công. Đó là một điều làm chúng ta thích thú ngưỡng mộ.

Lý do thứ hai làm người đọc say mê thích thú bài thơ này nằm ở trong chính mỗi người chúng ta. Nó nhắc nhở ta đến một sức mạnh tiềm tàng nhưng vô tận mà ai cũng có, mặc dù đôi khi quên xử dụng – đó là sức mạnh của tâm hồn. Trong cuộc sống con người ai cũng có lúc đứng trước một hoàn cảnh khó khăn tuyệt vọng, hay đứng trước một cơn bịnh hiểm nghèo khó thoát, hoặc cảm thấy bất lực trước cái bất công của của cuộc đời. Trong những lúc bất lực trước cái khó khăn, cái bạo lực từ bên ngoài đó, hoặc ta buông tay đầu hàng, tự coi mình là nạn nhân của số phận, hoặc ta có được lòng tin tưởng vào sức mạnh trong tâm hồn mình, có cái can đảm tự quyết định, tự điều khiển số mệnh của mình, kiên trì phấn đấu và cuối cùng đạt được mục đích của mình. Bài thơ Invictus nhắc lại cho ta thấy cái sức mạnh của sự bất khuất bất phục trong tâm hồn đó, nhắc cho ta biết đem nó ra xử dụng. Thật một điều lý thú!

It matters not how strait the gate,
How charged with punishments the scroll,
I am the master of my fate:
I am the captain of my soul.

Hay theo cách nói của Mahatma Gandhi:

“Cứ việc xiềng xích tôi, cứ tra tấn tôi, cứ phá hủy cả thân thể tôi, nhưng không ai có thể khuất phục được tâm hồn tôi”
(“You can chain me, you can torture me, you can even destroy this body, but you will never imprison my mind”)

Để bổ xung cho bài trước của Lý Hữu Phước, sau đây xin gởi đến quý bạn đọc thêm hai bài phóng tác (tiếng Việt và tiếng Đức) theo ý thơ:

oOo

Invictus (Lòng bất khuất)

Trong vực sâu tăm tối
ngục tù không lối ra
nhớ ơn trời cho ta
lòng kiên cường bất phục!

Chịu trăm ngàn tủi nhục
không khóc không oán than
đường cùng vẫn hiên ngang
vỡ đầu không cúi mặt!

Lau nước mắt cho sạch
đối mặt với kinh hoàng
khủng bố và hoang mang
ngàn đời ta không sợ!

Bao hình phạt man rợ
dù cắt xé thịt da
Ta tự chủ đời ta!
Ta tâm hồn bất khuất!
(Nguyễn Quốc Hưng diễn ý thơ, inspired by Lý Hữu Phước’s translation of Invictus)

oOo

Invictus (Unbezwungen)

Aus dieser Nacht, die mich umhüllt,

von Pol zu Pol schwarz wie das Grab,

dank ich welch immer Gottes Bild

die unbezwung'ne Seel mir gab.

Wenn grausam war des Lebens Fahrt,

habt ihr nie zucken, schrein mich sehn!

Des Schicksals Knüppel schlug mich hart -

mein blut'ger Kopf blieb aufrecht stehn!

Ob zornerfüllt, ob tränenvoll,

ob Jenseitsschrecken schon begann:

das Grauen meines Alters soll

mich furchtlos finden, jetzt und dann.

Was kümmert's, daß der Himmel fern

und daß von Straf' mein Buch erzähl',

ICH bin der Herr von meinem Stern,

ICH bin der Meister meiner Seel'!

Übersetzung / dịch tiếng Đức
 von / bởi Walter A. Aue


Nguyễn Quốc Hưng
Tháng 12 năm 2012

Chú thích:
1) Xin xem bài Invictus của Lý Hữu Phước
2) Mahatma = tâm hồn vĩ đại / große Seele / great soul.
3) Tư tưởng civil disobedience này đã có từ thời trung cổ. Trong thời đại văn minh được nêu ra lại lần đầu tiên bởi Henry David Thoreau trong bài “On the Duty of Civil Disobedience” năm 1849.

Tài liệu tham khảo:
1. Invictus - Lý Hữu Phước
2. Mohandas Karamchand Gandhi - Wikipedia
3. Martin Luther King - Wikipedia
4. Essay von Henry David Thoreau
5. Dịch bản Invictus