Có phải sân cây dầu hơn trăm tuổi?

Trong bài “Dĩ Vãng” của Mạc Cùng Đường (lớp 3è) trong Kỷ Yếu Tiến Hè 1970 có đoạn nói về cây dầu ở trường Mossard: “Nhà cửa cao ráo, nằm giữa một khu vực rộng rãi với những sân chơi, hồ tắm, vườn nghỉ mát với những cây sào, cây dầu ngót trăm tuổi, nhà trường còn có rất nhiều triển vọng mở mang thêm để đáp ứng cho nền giáo dục hiện tại và tương lai.”

Nhưng theo lời của “nhân chứng lịch sử”, anh Ngô Hồng Nhựt, không phải tất cả các cây dầu ở Mossard đều hơn trăm tuổi, có một số cây dầu được trồng vào khoảng năm 1954. Đọc qua lời đối thoại sau đây của các anh Ngô Hồng Nhựt, Vũ Thanh Sơn và Phan Thanh Phụng bàn về các cây dầu ở trường Mossard, làm ta liên tưởng đến nỗi khắc khoải của người học trò cũ nhớ đến từng chi tiết cảnh vật của ngôi trường hơn nửa thế kỷ trước, giống như tâm trạng của kẻ tha hương còn nhớ rành rõ về mái nhà xưa ở quê nhà qua bao năm tháng xa cách:

Ra đi nhớ trước nhớ sau,
Nhớ nhà mấy cột, nhớ cau mấy buồng...

                            (ca dao)

Ban biên tập xin mời các bạn đọc và tham gia bàn luận về chủ đề này qua mục Ý Kiến / Diễn Đàn.

Ngô Hồng Nhựt:

Vào thời đó danh xưng của cơ quan lo về rừng (trào Tây) là Services des Eaux & Forêts de la Cochinchine, dịch đúng nghĩa là Sở Thủy Lâm Nam Phần như tên gọi. Ở Nam phần có 2 xếp (chef) lớn: Một là Ông O'Connell là Chef du Cantonement (Khu trưởng ) Khu rừng miền Đông Nam Phần; và một ông Tây nữa mà tôi không biết tên, coi khu rừng miền Tây, Rừng Sát nước mặn. Ba của anh Lê Toàn Hưng là Hạt Trưởng Hạt Thủy Lâm / Biên Hòa coi từ Khu rừng Miền Đông từ Định Quán đi lên... Vườn ương cây giống ở Trảng Bom là thuộc Sở Thủy Lâm.

Sau này dưới chính thể của VNCH thì Sở Thủy Lâm được đổi tên mới là Nha Lâm Vụ (Direction des Forêts) của toàn Miền Nam. Còn phần Thuỷ (nước thì giao cho cơ quan khác lo riêng về nước), Nha Thủy Lâm chỉ coi rừng mà thôi do cơ cấu tái phối trí tổ chức của VNCH; Nha Lâm Vụ là một cơ quan của Bộ Canh Nông/VNCH.

Do một chuyến đi công tác theo xếp (chef) O'Conell về Sài gòn, thì dưới thời của Pháp đó, giới thượng lưu người Pháp họ quen biết nhau hết, cho nên... là Ông O'Conell có quen với người Cha nuôi của cái đám Pupils (hình lớp 7èA của tôi còn ghi đó! cùng đi lên trường Mossard chơi, gặp các Frères người Pháp lúc đó là Frère Bernard (Directeur) và Frère Cyrille (Sous Dir.). Có lẽ các quan Tây họ nói gì và Frère Bernard có xin trồng cây hay không nên sau đó họ xin trồng Cây Dầu cho sân trường. Sẵn đó có ông già của Tôi cùng đi theo (không biết có Ông Kiểm Đông là Ba của Lê Toàn Hưng hay không?) nên thời gian sau đó có chỉ đạo về Trảng Bom lấy cây giống. Vườn ương cây giống lúc đó nằm dưới quyền của ba anh Lê Toàn Hưng tức là Ông Kiểm Đông.

Ngày đó tôi còn nhỏ và là học trường tiểu học ở Tây Ninh, mặc dầu là học chương trình Việt, nhưng hồi đó lớp 2 đã bắt đầu học tiếng Pháp rồi. Do tiếng Pháp tôi khá, và thấy trường học Mossard bề thế nên ba tôi có nhờ Ông O'Conell xin cho tôi được vào học ở trường đó.

Khoảng tháng 6 tháng 7 năm 1954 gì đó tôi theo ông già lên Thủ Đức để cho các Frère test về tiếng Pháp của tôi. Tôi được Frère Honora là Procureur kiêm luôn là Frère Econome đương nhiệm đưa cho một quyển có lẽ là cuốn Morceaux Choisies của lớp 6è để tôi đọc.

Frère Honora, sau đó Frère có hỏi một vài chữ tiếng Pháp bảo tôi dịch ra tiếng Việt coi nghĩa là gì. Sau đó ổng bậc một tràng tiếng Tây hỏi những câu rất là đơn sơ và căn bản để thử xem tôi có nghe được tiếng Tây hay không;

Tôi còn nhớ câu đâu thì Frère hỏi:

1 - Comment apelles tu?
2 - Quel age as tu?... v.v...

Đến câu hỏi: “De quelle religion êtes vous?”

Tôi nhớ là tôi hiểu chữ “religion” là tôn giáo, nhưng mà đạo Thiên Chúa hay Công giáo thì làm gì biết!!! với số vốn liếng tiếng Tây ít ỏi của mình? cho nên Frère có chỉ cho tôi câu đáp mà tôi nhớ hoài là:

“Je suis de la religion catholique ou de la religion chrétienne”.

Làm gì cái thằng oắt con học trò học chương trình Việt mà biết tiếng đó cho dù tôi là một học sinh giỏi Pháp Văn của trường, phải không? Sau đó còn một vài câu nữa mà tôi đâu có nhớ.

Frère đâu có cần kiểm tra về toán của tôi vì Frère biết là Tiểu học chương trình Việt chúng tôi đã học hết các phần của các toán arithmetiques, như các phép toán về hypothèses provisoires (giả thiết tam); định lý Pythagore để rút căn (extraire la racine carrée); các phép toán động tử, hồ nước, v.v.

Sau đó thì tôi được nghe là Frère Honora nói lại với ba tôi là Frère muốn tôi học lớp 7è A để cho tôi học thêm tiếng Pháp cho vững cái đã, chứ còn toán thì tôi dư sức qua cầu so với chương trình học vào thời gian đó.

Vậy thì, trở lại vấn đề là “sân cây dầu”, khi đem trồng là cây chỉ bằng ngón chân cái người lớn và cao khỏang 1,60 mét hay 1,70 mét gì gì đó, nghĩa là cây ươn giống và trồng cao đến mức đó thì chỉ có thể là 4 hay 5 năm mà thôi! Nếu hơn nữa thì tôi không biết; chỉ biết chắc và thấy là sau khi trồng cây xong thì có làm hàng rào vững vàng, các cọc sắt chung quanh cây để bảo vệ cho cây được vững chắc.

Như vậy, nói những cây dầu đó là 100 năm thì không đúng. Những cây dầu, cây điệp... khác nữa thì tôi không biết.

Khi vào học, thì có lúc trong bửa ăn tối của trường, Frère Adolphe có dặn học trò là có chơi đùa đá banh nhưng đừng có phá các cây đó! và Frère có chỉ ngay tôi là do ba tôi đem lên trồng theo “sự vụ lệnh của Sở Thủy Lâm.”

Không hẵn phải là tất cả cây dầu là như vậy.

Vườn cây dầu mà anh nói nó nằm bên tay trái nếu mình đi về hướng Chủng Viện Đệ Tử, theo đó sân bóng rổ ở bên tay mặt gần với chủng viện.

Để anh tìm lại cái e-mail mà mấy thằng bạn già hồi đó muốn xuống ngắm cô... con của ông thợ giặc ủi cho nên liệng banh xuống cho thằng khác chạy xuống lấy để ngắm người đẹp đó mà!...

Có những cây đã có sẵn từ ngày thành lập trường, hoặc là từ ngày 16 tháng 10 năm 1939 thì Mossard mới có danh xưng, và về tay các Sư Huynh.

Vũ Thanh Sơn:

Khoảng năm 68-69 em lên sân bóng chuyền (volley ball) chỉ có duy nhất 1 sân bóng rổ (basketball). Em thấy khoảng 5 - 7 cây dầu vừa mới trồng xuống. Nó chỉ cao hơn em 1 mét.

Đúng như anh Nhựt nói: “Con của ông thợ giặc ủi” có 1 cây vú sữa, phải không anh Nhựt?

Ngô Hồng Nhựt:

Đúng đó! mấy thằng bạn cùng lớp nó thấy con gái người ta là tươm tướp như vậy đó, nhưng mà bị kỹ luật thép của Thầy dòng...

Vũ Thanh Sơn:

Hy vọng anh Nhựt hiểu đúng nghĩa trắng không đen.

Trường Mossard có 2 cây vú sữa: 1 cây vú sữa gần khu Trung học 1 (lớp 6-9 tầng 1 và tầng 2 - tầng 3 là nhà ngủ) gần 3 sân bóng rổ (sân thứ 2 dùng chào cờ).

Trung Học 2, gần hồ tắm có 3 tầng lầu, vào những năm 68-74- sau này có thêm 1 rừng cây liễu ở phía trước và hồ tắm.

Ngô Hồng Nhựt:

Bởi vì anh không có trở về trường, cho nên không rõ là Nhà Trường có trồng thêm cây dương liễu hay không? chứ vào lúc mà anh rời trường thì có một hàng cây balsa, loại cây của người Mỹ da đỏ làm thuyền kayak đó, lá cây lớn lắm cỡ 2 bàn tay hay 3 bàn tay lận... Anh không rõ Frères xin mấy cây này ở đâu?

Như vậy cái tòa nhà ngủ mà em gọi là khu Trung học 1 là cái tòa nhà gần hồ tắm đó mà!

Phan Thanh Phụng:

Anh Sơn chính xác... Lúc em học năm 1971 là đã có hàng liễu ở dãy trệt lầu 3 gần piscine... và hai dãy liễu bao quanh 3 sân bóng rổ chính... Dãy lầu gần hồ piscine, tầng trệt là dãy lớp 5&4, lầu 1 dãy lớp 4&3, ở trên cùng có thời gian làm hội trường bóng bàn do Frère Médard phụ trách, thỉnh thoảng chiếu phim..., năm 1977 hồ piscine nuôi vịt, rong rêu đầy hồ... sau này hệ thống lọc, bơm và thoát nước hư hỏng người ta lấp và hiện nay là chỗ đậu xe.