Tìm hiểu về tên trường Mossard

Trường Lasan Mossard được thành lập từ năm 1894, tính đến nay đã được hơn một thế kỷ, mà ngày nay ít nguời biết đến tên của trường. Trong bài này chúng ta hãy đi ngược về dĩ vãng qua các tài liệu lưu trữ, sách vở và các thông tin để tìm hiểu về bối cảnh phát triển của Công Giáo tại miền Nam Việt Nam, để từ đó biết được nguồn gốc và những địa danh có liên hệ đến tên của trường Mossard.

Dưới thời Trịnh Nguyễn phân tranh, sông Gianh (tỉnh Quảng Bình) là ranh giới chia đôi đất nước, phía bắc gọi là Đàng Ngoài của vua Lê – Chúa Trịnh, phía nam là Đàng Trong thuộc về Chúa Nguyễn. Vì vậy hai địa phận truyền giáo đầu tiên ở Việt Nam của Hội Thừa Sai (La Société des Missions Étrangères de Paris M.E.P. / Society of Foreign Missions of Paris – Hội truyền giáo ngoại quốc Paris) là Địa phận Đàng Trong và Địa phận Đàng Ngoài. Năm 1844, Địa phận Đàng Trong được phân thành hai: Địa phận Đông Đàng Trong (Qui Nhơn), Địa phận Tây Đàng Trong (Đồng Nai, Lục Tỉnh, Cambodge và Laos).

Từ khi được thành lập vào năm 1844 đến nay, Giáo phận Tây Đàng Trong (Cochinchine Occidentale/Western Cochinchina) này trải qua các tên gọi:

  • Giáo phận Tây Đàng Trong (1844 – 1924)
  • Giáo phận Sài Gòn (1924 – 1960),
  • Tổng giáo phận Sài Gòn (1960 – 1976)
  • Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh (1976 – nay).
Danh sách của các vị Giám mục miền Nam qua các thời kỳ
  • Dominique Lefèbvre (1844 – 1864)
  • Jean-Claude Miche (1864 – 1873)
  • Isidore-François-Joseph Colombert (1873 – 1894)
  • Jean-Marie Dépierre (1895 – 1898)
  • Lucien-Emile Mossard (1899 – 1920)
  • Victor-Charles Quinton (1920 – 1924)
  • Isidore-Marie-Joseph Dumortier (1925 – 1940)
  • Jean Cassaigne (1941 – 1955)
  • Simon Hoà Nguyễn Văn Hiền (1955 – 1960)
  • Paul Nguyễn Văn Bình (1960 – 1995)
  • Jean-Baptiste Phạm Minh Mẫn (1998 – ). Năm 2003, Đức Cha được tấn phong Hồng Y.
Trường Lasan Mossard được thành lập bởi các Sư huynh Dòng La San (les frères des écoles chrétiennes, Thánh sáng lập Dòng là Jean Baptiste de La Salle). Mặc dù nguồn gốc của trường bắt đầu từ năm 1894, mãi đến ngày 16-10-1939 trường mới có tên là École Mossard. Tên trường Mossard được đặt theo tên của Giám mục Tây Đàng Trong Lucien Emile Mossard (tức Đức Cha Mão). Việc đặt tên này giống như sự kiện tên trường Adran đặt theo tên Giám mục Adran (Pigneau de Behaine – Bá Đa Lộc), tên trường Lasan Taberd từ Giám mục Jean Louis Taberd (giám mục Đàng Trong / Cochinchine 1830 – 1840), và trường Lasan Miche (Nam Vang) từ Giám mục Jean-Claude Miche (giám mục Tây Đàng Trong 1864 – 1873).

Tiểu sử của Giám mục Lucien Mossard được tóm tắt như sau:

        - sanh ngày 24-10-1851 tại Besancon, France
        - 1876 – 1899: linh mục của hội Hội Thừa Sai
        - 1877: đến Sài gòn
        - tháng 6 năm 1881 – tháng 4 1882: Cha Sở giáo xứ Tân Định và quản lý nhà in của giáo xứ
        - 1885: Giáo xứ Chợ Đủi, xây cất nhà thờ Chợ Đủi
        - 1887 – 1890: Hiệu trưởng Institution Taberd (sau này là Lasan Taberd)
        - 1892: Giáo xứ Chợ Quán, hoàn thành nhà thờ Chợ Quán, xây cất nhà nguyện và nhà thương cho tu viện Amantes de la Croix (Dòng Mến Thánh Giá)
        - 1898: trong coi Nhà thờ Chính tòa Sài gòn (Cathédrale de Saïgon)
        - 1899 – 1920: Giám mục của Giáo phận Tây Đàng Trong (L'évêque de Cochinchine Occidentale / Bishop of Western Cochin/Cochinchina)
        - 1904: Cùng với Đức Cha Bouchut xuất bản quyển sách Directoire commun aux Vicariats de Saïgon et de Pnompenh (Quản trị giáo phận Sài Gòn và Nam Vang)
        - 1911: Lập trường St. Paul de Chartres tại Biên Hòa
        - mất ngày 11-02-1920 tại Dijon, France.

Tên tuổi của Giám mục Lucien Mossard còn được biết đến qua lịch sử phát triển Công giáo tại miền Nam và nhiều địa danh vùng Sài Gòn, Chợ Lớn và Gia Định:

1/ Nhà thờ Chí Hòa và Nhà hưu dưỡng Chí Hòa
Thánh đường đầu tiên cũng là thánh đường hiện tại và Nhà Hưu dưỡng Linh mục Chí Hòa (149 Bành Văn Trân, Quận Tân Bình, Tp. HCM), được Đức cha Mossard xây vào năm 1890 và khánh thành ngày 7-10-1890 trên khu đất do ông Huyện Sỹ Lê Phát Đạt dâng tặng, khu đất này rộng tới 600ha.

2/ Tòa Giám mục Sài gòn
Đức cha Mossard đã xây dựng Tòa Giám mục Sài gòn hiện nay. Năm 1900, Giám mục Mossard khởi công xây cất Tòa Giám mục tại 180 Rue Richaud (nay là đường Nguyễn Đình Chiểu Quận 3 – đường Phan Đình Phùng cũ).

Lịch sử của Tòa Giám mục Sài Gòn bắt đầu từ năm 1790:

- Năm 1790, Nguyễn Ánh (trước khi thống nhứt đất nước và lên ngôi vua Gia Long năm 1802) cho cất một ngôi nhà bằng tre lợp tranh bên hữu ngạn rạch Thị Nghè, làm nơi trọ cho Giám mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Behaine,1741 – 1799) để dạy học cho Hoàng tử Cảnh. Đến năm 1799, Nguyễn Ánh cho sửa lại bằng gỗ và lợp mái ngói để làm dinh Giám mục. Sau khi Giám mục Bá Đa Lộc từ trần ngôi nhà được làm nơi trọ cho linh mục thừa sai Liot từ 1799 đến 1811.

- Năm 1864, vua Tự Đức giao ngôi nhà này cho Giám mục đầu tiên giáo phận Tây Đàng Trong là Đức Cha Dominique Lefèbvre (1844 – 1864) để làm Toà Giám mục. Cũng vào năm 1864, có quyết định xây Thảo Cầm Viên (Sở Thú), nên ngôi nhà này được dời về khu đất của các thừa sai (trên đường Alexandre de Rhodes).

- Năm 1897, khi đề cập đến ngôi nhà gỗ lợp ngói đó, ông Pétrus Trương Vĩnh Ký gọi là Dinh Tân Xá.

Khi Tòa Giám mục được xây cất xong vào năm 1911, Đức Cha Mossard cho dời ngôi nhà gỗ Dinh Tân Xá về phía sau trong khuôn viên của Tòa Giám mục mới và dùng làm Nhà Nguyện. Dinh Tân Xá được cho là ngôi nhà cổ nhứt ở Sài gòn.

3/ Tượng Giám mục Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh
Ngày 10/03/1901, Đức Cha Mossard khánh thành bức tượng Giám mục Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh tại vườn hoa trước nhà thờ chánh tòa Sài gòn (Cathédrale de Saïgon). Bức tuợng này là đề tài của nhiều tranh luận, vào năm 1945, tượng này bị phá bỏ và đến năm 1959 được thay thế bằng tượng Đức Mẹ Hòa Bình. Vì vậy từ đó, nhà thờ thường đuợc gọi là Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.

4/ Nhà thờ Cha Tam
Nhà thờ được Cha người Hoa là Francisco Xavier Tam Assou (Đàm Á Tô, cho nên người ta hay gọi nhà thờ này là nhà thờ Cha Tam, địa chỉ: 25 Học Lạc Quận 5) khởi công xây dựng. Đức Cha Lucien Mossard cử hành Lễ Đặt viên đá đầu tiên vào ngày lễ Thánh Francisco Xavier 03-12-1900 và Lễ Cung hiến Thánh đường trọng thể vào ngày 10-01-1902.

5/ Trường Saint Michel Tân Định & La san Đức Minh
Năm 1902, trường thánh Saint Michel Tân Định (tiền thân của La San Đức Minh) được thành lập bởi Đức Cha Lucien Mossard, giám mục hiệu tòa Médée, đại diện Hội thừa sai địa phận Tây Đàng Trong và Sư huynh giám tỉnh miền Đông Dương Ivarch Louis.

6/ Đường Lucien Mossard & L'Institution Taberd
Sau khi Đức Cha qua đời (1920), Hội đồng thành phố Sài gòn (Le conseil municipal de Saïgon) đặt tên Lucien Mossard cho một con đường tại Sài gòn. Con đường Nguyễn Du thời nay dài khoảng 2 km từ đường Nguyễn Bĩnh Khiêm (tên không đổi trước và sau 1975 / đường Dr Angier thời thuộc địa) tới Cách Mạng Tháng Tám (Lê Văn Duyệt cũ/Verdun thời thuộc địa) là 2 con đường dưới thời Pháp thuộc gộp lại, đó là:

        - đường Lucien Mossard (đoạn từ Nguyễn Bĩnh Khiêm tới Đồng Khởi/Tự Do/Catinat), và

        - đường Taberd (đoạn từ Đồng Khởi/Tự Do/Catinat tới Cách Mạng Tháng Tám/Lê Văn Duyệt/Verdun).

Trong thời gian này, trường Taberd nằm trên đường Lucien Mossard (sau này là số 53 Nguyễn Du). Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, vì linh mục Lucien Mossard từng là hiệu trưởng của l'Institution Taberd (1887 – 1890) và khởi công xây cất dãy nhà bên phải của trường Taberd (khu nhà giữa xưa nhứt được thành lập bởi linh mục Henri De Kerlan vào năm 1874). Vào tháng 11 năm 1889 có chín Sư huynh trường Công Giáo từ Marseille qua Sài gòn và năm sau (1890), trường Taberd được giao cho Dòng Lasan dưới sự lãnh đạo của Sư huynh Ivarch Louis Giám tỉnh miền Đông Dương thời đó (và sau đó dãy nhà bên trái được xây dựng vào năm 1895).

7/ Trường Marie Curie
Sau Đệ Nhị Thế Chiến, khi người Pháp trở lại Đông Dương, năm 1946 trường Trung học Marie Curie sau này, được đổi tên là Centre Secondaire Lucien Mossard (Trung tâm Trung học Lucien Mossard). Từ tháng giêng 1948, trường được chính thức gọi là Lycée Marie Curie.

Đàng sau mỗi cái tên là một tiểu sử và những giai thoại, tên trường Mossard liên hệ đến một giai đoạn lịch sử của thành phố Sài Gòn năm xưa và sự phát triển của Công giáo tại miền Nam.

Lý Hữu Phước
tháng bảy 2012


Tài liệu tham khảo:

1. Missions Étrangères De Paris Archives – Lucien Emile Mossard
2. Nhà thờ Giáo Xứ Chí Hòa
3. Dinh Tân Xá & Tòa Giám mục Sài gòn
4. An Empire Divided: Religion, Republicanism, and the Making of the French Colonialisation 1880 -1914, By James Patrick Daughton
5. Tiểu sử Cha Tam
6. Trường Lasan Đức Minh
7. Lịch sử trường Taberd
8. Marie Curie de Saigon