Chuyện in ronéo ở Mossard

             Ngày xưa ở Mossard, ngay từ đầu năm học, nhà trường phát cho mỗi học sinh một giấy báo in ronéo. Tờ giấy ghi rõ từ ngày nhập học cho đến ngày bãi trường. Trên đó có lịch thi tam cá nguyệt của năm học. Đặc biệt, một số ngày có đánh dấu sao đậm là những ngày nghỉ lễ. Theo đó, phụ huynh học sinh dễ dàng theo dõi cũng như sắp xếp việc đưa đón con em

             Vào năm 1968, lễ rước kiệu Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội được nhà trường chuẩn bị rất sớm. Việc “treo đèn kết hoa” luôn diễn ra nhộn nhịp nhất. Tôi đã từng dự lễ rước kiệu nên muốn làm một việc gì khác thường hơn. Tôi nhờ anh Lân, một bạn “externe” tìm mua cho tôi một chụp đèn xe “mô bi lết” ở tiệm lạc xoong. Anh cho tôi hai thỏi pin “tép” cũ của quân đội. Tôi lần mò hết mấy ngày mới ráp được chiếc đèn pin. Trước đêm rước kiệu, tôi thử chiếc đèn và vô cùng vui sướng với luồng ánh sáng mạnh, chiếu rất xa.

             Năm ấy, lần đầu tiên lễ rước kiệu được ghi hình bằng một camera băng từ. Một frère còn rất trẻ (đẹp trai nữa) mới về trường phụ trách quay phim (không nhớ tên frère, hình như là Grégoire). Đêm khởi hành lễ rước kiệu đoàn người nối đuôi nhau lượn quanh khuôn viên trường. Thỉnh thoảng chiếc đèn pin tự chế của tôi chiếu sáng gây được sự chú ý của đoàn rước kiệu. Frère phụ trách caméra đến gặp tôi và bảo tôi tách khỏi hàng. Tôi nghĩ frère tưởng lầm tôi phá rối đoàn rước kiệu, nhưng may thay không phải vậy. Frère nhờ tôi tiếp thêm ánh sáng để quay phim. Thế là máy quay phim có được hai nguồn ánh sáng.

             Khi đoàn rước kiệu leo lên dốc con đường đất đỏ, từ trên cao nhìn xuống, quả là một cảnh tượng vô cùng ngoạn mục. Đoàn người thong thả di chuyển với những chiếc đèn lung linh trong tay. Người xem tưởng chừng như một con rắn khổng lồ với những chiếc vảy sáng lấp lánh uốn mình trong đêm tối quanh khuôn viên nhà trường. Được khoảng mười lăm phút thì chiếc đèn của tôi bắt đầu yếu dầ vì hết pin. Thật là đáng tiếc!

             Frère “caméra” này phụ trách luôn việc thực hiện các nội san của trường. Nhờ cây đèn pin mà tôi quen với frère và có cơ hội giúp frère trong công việc in ronéo.

             Máy quay ronéo đặt trên “balcon” nhà nguyện cũ, phía sân banh. Khi “vào mùa”, nơi đây tập họp khoảng bảy tám người, thường là vào giờ étude. Công việc in ấn diễn ra tất bật nhưng rất lặng lẽ. Một người nắm tay quay, một người đứng bên hộc giấy in theo dõi việc cho máy “ăn”. Tiếng máy quay kêu “róc rách, róc rách” nuốt dần những tờ giấy đưa vào cuộn “rouleau”.

             Tiếng giấy in phóng ra chiếc hộc bên ngoài kêu “sột soạt”. Hai người trực đón các tờ giấy vừa mới in ra. Khi máy in phóng ra một tờ thì hai người này, thủ sẵn trên tay một chồng giấy “nháp”, thay phiên nhau lót vào để trang mới in, mực còn ướt sẽ không lem sang tờ kế tiếp. Mọi việc diễn ra nhịp nhàng theo phương pháp dây chuyền “Taylor”. Lúc đầu, máy in quay chầm chậm. Khi đã “ăn nhịp” thì người quay tăng tốc dần. Cứ thế, một bên sấp giấy trắng vơi dần, một bên sấp giấy in ra lại dầy lên. Sau đó, sấp giấy vừa mới in được chuyển qua một dãy bàn dài. Nơi đây những tờ giấy nháp lót sẽ được lựa bỏ ra. Các trang báo được sắp xếp theo đúng thứ tự, chuẩn bị cho công đoạn kế tiếp. Khi đã hoàn tất các tờ ruột đặc san, chỉ cần đi dọc theo chiếc bàn dài này tuần tự rút từng tờ sấp lại là xong phần ruột đặc san và chờ đóng bìa.

             Mùa xuân năm 1970, lần đầu tiên đặc san của trường được máy ronéo in ba màu lên trang bìa. Ba chữ Phúc, Lộc, Thọ được vẽ rất công phu giống chữ Tàu cách điệu. Màu chữ đỏ nổi bậc trong một khung thẳng đứng lấm tấm màu xanh lá, giống như một tấm liễng đối Tết. Một số các chi tiết khác được in màu xanh dương.


Ảnh bìa Tiến Xuân 1970







             Khi những tờ ruột của báo xuân in xong, phần bìa được lên khuôn. Bìa giấy cứng được xếp đôi rồi đưa vào máy. Các phần chữ màu xanh dương được in trước. Từng tờ bìa báo được cho “máy ăn” cẩn thận để nhận đúng vị trí của bản vẽ. Kết thúc việc in xong một màu, frère chỉ dẫn cho tôi cách “giải phẫu” máy ronéo. Các phần của “bộ máy tiêu hóa mực” được đem ra “rửa ruột”. Tấm lưới thép, nơi gắn tờ stencil, cuộn rouleau to ăn mực, cặp rouleau nhỏ bọc nỉ nạp mực được đem ra rửa sạch bằng xăng. Sau đó, hong khô rồi ráp trở lại để in tiếp một màu mới. Và rồi lại “súc ruột” để in hoàn tất bìa báo ba màu. Các tờ ruột nội san của trường đôi khi được in khác màu mực. Tuy nhiên, hầu hết chỉ được in với một màu cho mỗi trang. Để thực hiện một trang với màu mực mới, nhóm in đã phải cho chạy qua máy rất nhiều tờ giấp nháp để làm cạn sạch phần mực in trước đó. Một vài trang (rất ít) được in chồng hai màu. Tuy nhiên nội dung các trang này không phức tạp như trang bìa báo xuân.”

             Kỹ thuật in ronéo không thể lấy “point” như in “typo” (điểm chuẩn để định vị in chồng nhiều màu). Việc in nhiều màu lên cùng một trang giấy hoàn toàn dựa vào sự khéo léo “nhanh tay lẹ mắt”. Người cầm tay quay không còn rảnh rỗi như khi in những tờ ruột. Cặp mắt luôn theo dõi những tờ bìa vừa được in ra. Một tay quay máy, một tay sẵn sàng điều chỉnh một nút tròn trên máy để định vị các màu trên trang bìa. Bìa báo ba màu là sáng tạo độc đáo của frère phụ trách in. Khi về quê, tôi rất hãnh diện khoe tờ báo của trường cùng các bạn. Mọi người trầm trồ, ngạc nhiên ngắm tờ báo như một kỳ công khó tin.

             Sau tờ báo xuân “technicolor” này, đặc san của trường được giao cho các nhà in bên ngoài thực hiện. Rất nhiều hình ảnh sinh hoạt của trường được kèm theo các bài viết. Hình thức đặc san ngày một đẹp hơn.

             Ngày nay, nếu frère phụ trách quay camera và in ronéo còn giữ được những tài liệu này thì chúng ta sẽ biết được sinh hoạt của những ngày trước ở Mossard sống động và quí giá biết bao!


Ngô Quang Hòa
tháng 5 2014